Akkoordliggingen

Een ligging is de concrete verdeling van de akkoordnoten. Cmaj7 bevat C, E, G en B. C-E-G-B binnen één octaaf is één ligging; C-G-B-E, verspreid over twee octaven, een andere.

Beide kunnen Cmaj7 heten omdat de belangrijke toonhoogteklassen bij hetzelfde akkoordsymbool passen. De ligging vertelt hoe het akkoord daadwerkelijk klinkt.

Een omkering wordt alleen door de basnoot bepaald. Bij een ligging tellen de volgorde en afstand van álle noten mee.

E-G-B-C en E-C-G-B zijn beide Cmaj7 in eerste omkering: E ligt onderaan. De bovenstemmen zijn anders verdeeld. Elke gespeelde akkoordvorm heeft dus een ligging; grondligging of omkering zegt er slechts één ding over.

In een gesloten ligging staan opeenvolgende akkoordtonen zo dicht mogelijk binnen één octaaf. C-E-G-B is een gesloten Cmaj7; E-G-B-C is een gesloten eerste omkering.

Zo’n ligging is compact en herkenbaar. Speel je veel dicht op elkaar staande noten laag op de piano, dan kunnen ze elkaar maskeren en wordt de klank minder helder.

In een open ligging liggen de akkoordtonen over meer dan één octaaf verspreid. Verplaats de E uit C-E-G-B boven de hoge B en je krijgt C-G-B-E. De grotere afstand tussen de lage tonen geeft iedere noot meer ruimte.

Bij een drop-2-ligging neem je de op één na hoogste noot van een gesloten vierklank en speel je haar één octaaf lager. Die werkwijze is bruikbaar voor gitaar, blazers en toetsen.

Een shell houdt vooral de tonen over die akkoordsoort en functie duidelijk maken, meestal terts en septiem, eventueel met grondtoon.

In C7 zijn dat E en Bes. Een pianist kan C-E-Bes spelen, of alleen E-Bes als de bassist al C speelt. De gewone kwint G is vaak minder bepalend en kan weg. Een gewijzigde kwint moet juist blijven, omdat die de akkoordsoort verandert.

Soms speelt een ander instrument de grondtoon al. De pianist kan die dan weglaten om ruimte te maken.

In Dm7-G7-Cmaj7 kan de bas D-G-C spelen terwijl de piano bijvoorbeeld F-C, F-B en E-B speelt. Zo blijven de bepalende stemmen dichtbij elkaar. Zonder bas of harmonische context kunnen zulke liggingen dubbelzinnig klinken; oefen ze daarom binnen een reeks.

Behoud de terts als zij majeur of mineur bepaalt. Behoud de septiem als zij maj7, 7 en m7 onderscheidt.

De ongewijzigde kwint is meestal de eerste kandidaat om weg te laten. De grondtoon kan weg als bas of ensemble haar duidelijk speelt. Genoemde alteraties en belangrijke uitbreidingen blijven: bij C7♭9 is Des essentieel. Zonder Des speel je niet meer wat er staat.

Bij een drieklank is de grondtoon verdubbelen vaak een neutrale keuze. Toch hangt een goede verdubbeling af van stemvoering, register en stijl.

In strenge tonale schrijfwijze verdubbel je een leidtoon liever niet: beide stemmen willen dan gevoelig oplossen. Op gitaar of piano brengt de speelbare vorm soms vanzelf verdubbelingen mee. Luister of de melodienoot helder blijft.

Lage tonen hebben vaak meer onderlinge ruimte nodig. Zet grondtonen en kwinten laag; plaats secunden of dichte uitbreidingen hoger als het geheel modderig wordt.

In een hoger register kunnen nauwe afstanden beter werken, al spelen klankkleur en volume mee. Speel dezelfde Cmaj7-ligging één octaaf hoger en lager. De naam blijft gelijk, de balans niet.

Houd gemeenschappelijke tonen vast en verplaats de andere stemmen met kleine, doelgerichte stappen.

Bij Cmaj7-Am7-Dm7-G7 kunnen E en C blijven liggen of stapsgewijs verdergaan. Volg elke afzonderlijke stem als een melodie. Soepele stemvoering is een reeks goede lijnen, niet alleen een hand die zo weinig mogelijk verschuift.

Begin met vier vragen:

1. Welke noot moet in de bas?
2. Welke noot moet bovenaan als melodie?
3. Welke terts, septiem, uitbreiding of alteratie maakt het akkoord herkenbaar?
4. In welk register is nog ruimte?

Bouw vanuit die keuzes. Een mooie volle solopianoligging kan te druk zijn zodra bas, gitaar en zang meespelen.