Grote terts

C majeur bestaat uit C-E-G. C is de grondtoon en geeft het akkoord zijn naam. G is de kwint: die geeft stevigheid, maar beslist niet of het akkoord majeur of mineur is. E doet dat wel. C-E is een grote terts; verlaag E één halve toon naar Es en je krijgt C mineur, terwijl C en G blijven liggen.

Zo hoor je concreet wat de kleur van de terts betekent. Majeur kan helderder voelen en mineur donkerder, maar de feitelijke verandering is E naar Es. Speel eerst alleen C-G als open kwint. Voeg E toe, vervang hem door Es en luister naar het verschil.

Intervalnummer en grootte zijn twee verschillende dingen. Tel C, D, E: drie letternamen maken het een terts. Tel daarna vier halve tonen van C naar E: daarom is de terts groot.

C-Es telt ook drie letters, maar slechts drie halve tonen en heet klein. De volledige telmethode staat bij Wat is een interval?.

Speel C-E en daarna D-F. Beide paren tellen drie letternamen, maar niet evenveel halve tonen. C-E heeft er vier en is groot; D-F heeft er drie en is klein.

De schrijfwijze blijft belangrijk als pianotoetsen samenvallen. C-Es is een kleine terts omdat de letters C tot E lopen. C-Dis klinkt op een moderne piano gelijk, maar telt slechts C tot D en heet een overmatige secunde. Notatie vertelt welke rol de tonen in de muziek hebben.

Een majeurakkoord heet zo door de grote terts boven zijn grondtoon. Ook met extra of veranderde noten kan die blijven:

Mineurakkoorden hebben een kleine terts boven de grondtoon. Sus-akkoorden vervangen de terts door een secunde of kwart en zeggen daardoor minder direct majeur of mineur.

Een mineurakkoord kan elders toch een grote terts bevatten: in C-Es-G is Es-G groot. Meet voor de akkoordnaam altijd vanaf de grondtoon.

Meet van de grondtoon tot trap 3. Majeur, lydisch en mixolydisch hebben daar allemaal een grote terts.

Toch zijn de toonladders niet gelijk: lydisch verhoogt trap 4 en mixolydisch verlaagt trap 7. De terts vertelt eerst of je in de majeur- of mineurfamilie zit; de andere trappen bepalen de precieze vorm.

Natuurlijk mineur, dorisch en frygisch hebben juist een kleine terts. Als je die eerst herkent, hoef je daarna nog maar de onderscheidende trappen te horen.

Een zuivere grote terts heeft de verhouding 5:4 en is ongeveer 386 cent. De trillingen vallen regelmatig samen, waardoor bij lange noten weinig zweving kan ontstaan. Een cent is een honderdste van een gelijkzwevende halve toon.

Op een moderne piano is de grote terts vier gelijkzwevende halve tonen, samen 400 cent: ongeveer veertien cent wijder. Dat is de vaste verdeling waarmee het instrument in iedere toonsoort kan spelen. Een koor of strijkgroep kan de bovenste noot iets laten zakken voor een zuiverder samenklank. Lees verder bij Stemming en temperament en De boventoonreeks.