Tritonus

Een tritonus is zes halve tonen, oftewel drie hele tonen: C-D, D-E en E-Fis. Daarmee deelt hij een octaaf van twaalf halve tonen precies doormidden.

Keer C-Fis om door C een octaaf omhoog te zetten en je krijgt Fis-C: weer zes halve tonen. Die symmetrie maakt het interval bijzonder, maar vertelt nog niet hoe de noten verdergaan. Daarvoor heb je het akkoord en de schrijfwijze nodig.

Het kan allebei zijn. Tel eerst de letternamen.

C-Fis gaat via C, D, E naar F: vier letters. C-F is een reine kwart; F verhogen maakt hem overmatig. C-Ges gaat via vijf letters tot G. C-G is een reine kwint; G verlagen maakt hem verminderd.

Fis en Ges zijn op een gelijkzwevend gestemde piano dezelfde toets. In bladmuziek laat de naam zien welke plek de noot in een toonladder of akkoord heeft en vaak welke kant een stem opgaat.

Speel B-F als verminderde kwint. Laat B een halve toon stijgen naar C en F een halve toon dalen naar E. De zes halve tonen krimpen tot de grote terts C-E.

Schrijf en leg dezelfde tonen als F-B: een overmatige kwart. F daalt naar E en B stijgt naar C. In die ligging groeit de afstand naar E-C, een kleine sext. De bestemmingsnoten zijn gelijk, maar de intervalnaam beschrijft de ligging en stemvoering.

G7 bestaat uit G-B-D-F. B en F vormen de tritonus die het akkoord een sterke richting naar C majeur geeft. B is de leidtoon onder C en stijgt vaak; F ligt vlak boven E en daalt vaak. Zo wordt B-F de stabiele terts C-E.

G kan blijven liggen of naar C gaan; D kan naar C of E, afhankelijk van de voicing. In B en F zit de kernbeweging al. Daarom heet de tritonus wel de motor van het dominantseptiemakkoord. Andere muziek kan deze oplossing uitstellen of anders laten verlopen.

Je vindt de tritonus onder meer in:

Een gewone majeur- of mineurdrieklank bevat er geen. Door een septiem toe te voegen of de kwint te veranderen kan de tritonus de richting van het akkoord gaan bepalen.

G7 gaat vaak naar C doordat B-F kan oplossen naar C-E. Des7 bevat F en Ces. Ces klinkt op de piano als B: daardoor bevatten Des7 en G7 dezelfde klinkende tritonus, al zijn de rollen anders geschreven.

Daarom kan Des7 soms vóór C de plaats van G7 innemen. Ook de grondtonen G en Des liggen een tritonus uit elkaar. De bas gaat dan niet G-C, maar chromatisch Des-C. De spanning binnenin blijft richting C wijzen. Dit heet tritonusvervanging, veelgebruikt in jazz.

Binnen G7 liggen B en F elk een halve toon van een toon uit het C-majeurakkoord. Wie de gebruikelijke beweging B-C en F-E kent, hoort bij een aangehouden tritonus twee uitgestelde oplossingen tegelijk.

Akoestisch hebben deze tonen minder eenvoudige overlap dan een octaaf of reine kwint. In gelijkzwevende stemming is de afstand precies 600 cent. Er bestaat niet één simpele gehele getalsverhouding die iedere muzikale tritonus beschrijft.

De bijnaam diabolus in musica voedde het verhaal dat de middeleeuwse kerk dit interval verbood. Voor zo’n algemeen verbod is geen stevig bewijs. Zangers en theoretici behandelden het interval wel zorgvuldig omdat het lastig te stemmen en in sommige vormen van contrapunt ongemakkelijk was.