Reine kwart

Speel C en daarna F. De sprong is groter dan een terts en één halve toon kleiner dan een tritonus. In een melodie klinkt hij vaak ruim en direct.

Speel C en F nu samen. Voeg G toe, houd C onderaan en laat F naar E dalen. Csus4 (C-F-G) wordt C majeur (C-E-G). Die stap van één halve toon laat horen waarom de kwart boven deze bas ook spanning kan dragen. De afstand C-F verandert niet; de andere noten en de bas bepalen de rol.

Tel C, D, E, F: vier letternamen. De afstand van vijf halve tonen maakt dit een reine kwart.

C-Fis telt eveneens vier letters, maar zes halve tonen: een overmatige kwart, een schrijfwijze van de tritonus. C-Fes beslaat vier letternamen en vier halve tonen. Dat is een verminderde kwart; op de gelijkzwevende piano klinkt hij als C-E, maar in de notatie kan hij iets anders betekenen.

C-F is een reine kwart. Verplaats de onderste C naar boven F en je krijgt F-C, een reine kwint.

Ze zijn elkaars omkering: vijf en zeven halve tonen tellen samen tot twaalf; de intervalnummers vier en vijf samen tot negen. Hetzelfde paar C en F kan dus als kwart klinken met C onderaan, of onderdeel zijn van een grondtoon-kwintverhouding als F de harmonische grondtoon wordt. De bas en context sturen wat je hoort.

In pop, folk en jazz kan de kwart gewoon een open klank zijn. Een stapeling C-F-Bes kan als kwartsharmonie blijven staan zonder in een gewone drieklank te veranderen.

In traditionele tonale harmonie wordt een kwart direct boven de bas vaak als spanning behandeld. Boven C kan F naar E dalen: C-F wordt C-E. Bij een 4-3-voorhouding blijft F liggen terwijl de bas of harmonie eronder verandert; vervolgens daalt F één halve toon naar E.

Of een kwart rust of spanning geeft, hangt dus af van bas, maataccent en stemvoering.

Csus4 bestaat uit C-F-G. F vervangt de terts E, zodat het akkoord niet op de gewone manier majeur of mineur aangeeft. Als F naar E zakt, wordt Csus4 C majeur. Dat is een bekende oplossing, maar in moderne muziek kan sus4 ook als zelfstandige klank blijven staan.

Cadd11 is anders: daarin blijft E aanwezig en komt F erbij, vaak hoger. E en F vormen samen een kleine secunde. Daarom worden ze in een voicing vaak uit elkaar gezet, of wordt E weggelaten voor een helderder klank.

Neem C-E-G en zet G in de bas: G-C-E. C ligt nu een kwart boven de bas en E een sext. Vandaar de naam kwartsextakkoord.

Het zijn nog steeds de tonen van C majeur, maar de bas verandert de werking. Bij een cadentieel kwartsextakkoord lossen de kwart en sext boven de dominantbas vaak op naar een terts en kwint, voordat de harmonie naar de tonica gaat.

Boven G kan C naar B dalen en E naar D. Dan krijg je G-B-D, G majeur of een deel van G7. De noten van C majeur werken hier als spanning boven G, niet als een zelfstandig tonica-akkoord in grondligging.

In majeur en natuurlijk mineur ligt de vierde trap een reine kwart boven de grondtoon. In C majeur en C mineur is dat F. De meeste diatonische modi hebben ook een reine kwart; lydisch wijkt af met Fis boven C, een overmatige kwart.

Je hoort de reine kwart onder meer in:

Een zuivere kwart heeft de frequentieverhouding 4:3. Bij 300 trillingen per seconde onderaan klinkt de bovenste toon op 400. Hun golfpatronen vallen regelmatig samen.

De zuivere kwart is ongeveer 498 cent; een gelijkzwevende pianokwart precies 500. Dat verschil van circa twee cent is meestal klein, maar kan tellen bij lang aangehouden zang- of strijktonen. De zuivere kwart is de omkering van de zuivere 3:2-kwint. In gelijkzwevende stemming verschuiven ze elk ongeveer twee cent in tegengestelde richting zodat het vaste klavier in alle toonsoorten werkt.