Kleine secunde

Speel C en daarna Des: je gaat naar de direct aangrenzende toets. Speel ze nu tegelijk in het midden van de piano. De tonen liggen zo dicht bij elkaar dat je een schurend, golvend geluid kunt horen.

Dat is hetzelfde interval op twee manieren. In een melodie kan de kleine stap twee naburige noten verbinden of sterk naar een volgende noot trekken. Tegelijk gespeeld geeft hij spanning.

Hoe duidelijk je de wrijving hoort, hangt af van de ligging en de klank. Lange, nabije noten in het lage of middenregister laten haar meestal goed horen. Korte of zachte noten, of een ruimere ligging, kunnen haar minder opvallend maken.

Tel de letters van C tot Des mee: C, D. Daarom is dit een secunde. De afstand van één halve toon maakt haar klein.

E-F en B-C zijn ook kleine secundes, al zit er geen zwarte toets tussen. Ook daar is de afstand precies één halve toon.

C-Cis gebruikt op de piano dezelfde toetsen als C-Des, maar op papier heet het een overmatige prime: de letter C wordt herhaald. Bij C-Des ga je van C naar D. De schrijfwijze laat zien welke rol de noot in de muziek heeft.

In C majeur liggen de halve stappen tussen E-F en B-C. Alle andere opeenvolgende noten liggen een hele toon uit elkaar.

Die plekken bepalen mee hoe de toonladder klinkt. B ligt één halve toon onder C. Als C de tonica is, kan B als leidtoon sterk naar C trekken.

In A natuurlijk mineur liggen de halve stappen tussen B-C en E-F. In A harmonisch mineur wordt G verhoogd tot Gis. Daardoor ontstaat ook de sterke beweging Gis-A. Zoek je de halve stappen, dan herken je sneller het patroon van een toonladder.

Een noot op één halve toon van een akkoordtoon kan ernaartoe trekken. In C majeur kan B naar C stijgen en F naar E dalen.

In de overgang van G7 naar C gebeuren die bewegingen tegelijk. B en F vormen in G7 een tritonus; B gaat naar C en F naar E. De spanning komt zo uit bij de terts C-E.

De richting komt uit de muzikale context. Cis kan in D majeur naar D stijgen; Des kan in C majeur naar C dalen. Op de piano is het dezelfde toets, maar de schrijfwijze en harmonie vertellen wat de noot doet.

In een gewone drieklank klinkt een kleine secunde tussen naast elkaar liggende noten zelden. Bij akkoorden met extra tonen komt ze wel voor:

De ligging telt mee. Zet B direct onder C en je hoort een kleine secunde. Verplaats B een octaaf omhoog, boven C, en de afstand wordt een grote septiem. De toonklassen blijven gelijk, maar de ruimte ertussen verandert.

Een kleine none is een kleine secunde plus een octaaf. Van C naar de eerstvolgende Des is een kleine secunde; naar Des in het volgende octaaf is een kleine none.

Het zijn dezelfde toonklassen, maar de none spreidt ze verder uiteen. Daardoor kan de directe zweving afnemen, terwijl Des nog steeds maar een halve toon van de hogere C af ligt en spanning kan geven.

Bij een akkoord kun je zo kiezen: zet de tonen dicht bij elkaar voor hoorbare wrijving, of spreid ze om de klank overzichtelijker te maken.

In je oor kunnen dicht bij elkaar liggende frequenties elkaar beïnvloeden. Bij twee lange noten op een kleine secunde gaan boventonen elkaar raken. Daardoor hoor je soms snelle schommelingen in volume, ook wel zwevingen.

Instrument en register maken verschil. Lage pianotonen op een halve toon afstand kunnen troebeler klinken dan hoge, omdat meer boventonen dicht opeen zitten. Bij zang, vervormde gitaar of een zuivere sinus hoor je de wrijving weer anders.

In gelijkzwevende stemming is elke halve toon 100 cent. Andere stemmingen gebruiken soms iets andere afstanden, dus er is niet overal één vaste frequentieverhouding. Consonantie en dissonantie verbindt dit met wat je muzikaal verwacht.