Chromatische toonladder

Begin op een willekeurige noot en ga in halve tonen door tot het octaaf.

Vanaf C speel je op de piano iedere aangrenzende toets:

C, Cis, D, Dis, E, F, Fis, G, Gis, A, Ais, B, C

Dit is één bruikbare schrijfwijze omhoog. In bladmuziek kunnen dezelfde toetsen een andere naam krijgen om de melodische of harmonische functie duidelijk te maken.

De verzameling van twaalf tonen is symmetrisch: elke stap is een halve toon.

Vanaf ieder beginpunt is het afstandspatroon gelijk. De verzameling zelf wijst dus geen enkele toon sterker als tonica aan.

Ritme, herhaling, harmonie, ligging en frase-eindes kunnen toch een toon als centrum laten horen, ook wanneer alle twaalf tonen beschikbaar zijn.

Er is niet één schrijfwijze die altijd past.

In oefeningen zie je omhoog vaak kruisen en omlaag mollen:

Een componist kiest de naam ook volgens toonsoort en stemvoering. Fis naar G laat een verhoogde naderingsnoot zien; Ges naar F klinkt op een gelijkzwevende piano gelijk, maar toont een verlaagde beweging omlaag.

Chromatiek gebruikt tonen buiten de huidige diatonische toonladder of toonsoort.

In C majeur zijn C-D-E-F-G-A-B diatonisch. Cis, Dis, Fis, Gis en Ais zijn in die context chromatisch, al kunnen andere enharmonische namen beter passen.

Een toon kan in de ene toonsoort chromatisch zijn en in de andere diatonisch. Fis ligt buiten C majeur, maar hoort gewoon bij G majeur.

Een chromatische doorgangstoon vult een halve stap in tussen twee stabielere tonen.

Boven C majeur verbindt E-Es-D trap 3 en 2 via een chromatische toon. De Es krijgt weinig nadruk en beweegt stapsgewijs verder.

In C-Cis-D-Dis-E zitten zelfs twee chromatische doorgangstonen tussen C en E.

Een buurtoon gaat een stap weg van een stabiele toon en keert ernaar terug.

G-Fis-G gebruikt in C majeur een chromatische onderbuur. C-Des-C gebruikt een bovenbuur.

De terugkeer maakt de versierende rol duidelijk. Met accent of langere duur kan de chromatische toon meer opvallen, terwijl het basispatroon hetzelfde blijft.

Een naderingsnoot leidt met een halve stap naar een doeltoon, vaak een akkoordtoon.

Speel boven Cmaj7 Dis-E om de terts te naderen, of Fis-G voor de kwint.

Jazzfrases gebruiken vaak één of twee zulke tonen. De werking komt door een duidelijk doel en goede timing, niet doordat je willekeurig uit alle twaalf tonen kiest.

Een chromatische melodie voegt tonen buiten de toonsoort toe aan een lijn. Chromatische harmonie gebruikt akkoorden met zulke tonen.

In C majeur bevat D7 een Fis en kan het als tussendominant naar G leiden. Die Fis heeft dan een specifieke harmonische rol.

Een chromatische toonladderloop kan ook langs Fis gaan zonder D7 te suggereren. Kijk naar het actieve akkoord en de stemvoering voordat je de functie benoemt.

Twaalftoonstechniek ordent alle twaalf toonklassen in een reeks en bewerkingen daarvan, vaak zonder traditionele tonale hiërarchie.

Chromatische tonale muziek kan ook alle twaalf tonen gebruiken en toch een duidelijke toonsoort en functionele harmonie houden.

De gebruikte tonen kunnen dus dezelfde zijn, terwijl hun organisatie verschilt. Luister naar tonica, cadensen en terugkerende akkoordfuncties.

Begin met de akkoordtonen en zet een chromatische toon vlak ervoor.

Wil je boven C7 op tel 1 op E landen, speel dan Es op de ‘en’ ervoor. Nader Bes van bovenaf via B.

Laat het doel ritmisch duidelijk horen. Een chromatische noot krijgt betekenis door de plek waar ze naartoe gaat.

Speel de chromatische toonladder met vaste vingerzetting en gelijk ritme.

Kies daarna C, E, G en Bes als akkoorddoelen. Nader elk van een halve toon lager en hoger.

Improviseer ten slotte vooral met C-majeurtonen en voeg één chromatische doorgangstoon per frase toe. Benoem van welke toon ze komt en waar ze heen gaat.