Toonsystemen buiten de westerse stemming

Bij de gelijkzwevende twaalf-toonsstemming wordt een octaaf in twaalf gelijke stappen op logaritmische schaal verdeeld. Elke stap is 100 cent.

Daardoor kunnen instrumenten met vaste toonhoogtes in elke toonsoort spelen met dezelfde intervalverhoudingen. Moderne piano's en veel digitale instrumenten gebruiken deze stemming.

Het is een keuze voor een stemsysteem, geen definitie van muziek. In andere praktijken worden toonhoogtes anders verdeeld, gestemd of georganiseerd.

De term zet veel ongerelateerde culturen bij elkaar op basis van wat ze níét zijn. Hij benoemt geen gedeelde muziektheorie.

Maqamtradities, Hindoestaanse en Carnatische muziek, en Javaanse of Balinese gamelan hebben elk eigen begrippen, repertoire en leermethoden.

Gebruik de brede naam hooguit om de weg op de site te vinden. Bestudeer de muziek zelf met de specifieke namen en bronnen uit de betreffende traditie.

Sommige maqamintervallen liggen tussen de halve tonen van een westerse piano. In notatie kun je daarvoor tekens voor een halve mol of een half kruis tegenkomen.

Het is onjuist om elke toon daartussen als exact 50 cent te behandelen. De intonatie verschilt per maqam, melodische richting, regio en uitvoerder.

Een maqam omvat ook herkenbare melodische routes, belangrijke tonen en mogelijkheden om naar een andere maqam te bewegen. Een notenlijst is dus niet genoeg.

Een maqam is een kader voor melodisch musiceren in verschillende Arabische muziektradities.

Maqamat zijn vaak opgebouwd uit kleinere toongroepen, ajnas. Hun verbindingen, belangrijke tonen en herkenbare frasen geven een maqam zijn identiteit.

Leer er één via opnames en uitleg van musici uit die traditie. Let naast de genoemde noten op intonatie en melodische beweging.

Een raga kan een herkenbare reeks stijgende en dalende tonen hebben, maar is meer dan die reeks.

Kenmerkend zijn ook muzikale frasen, tonen met extra nadruk, versieringen, register, bewegingsrichting en regels voor hoe je een toon benadert.

Twee raga's kunnen grotendeels dezelfde toonhoogtes gebruiken en toch verschillen in hun melodische grammatica. Een westers toonladderschema legt die grammatica niet vast.

Toonhoogtes krijgen vorm door aanhouden, glijden en schommelende versieringen.

Een geschreven nootnaam is alleen een herkenningspunt. De weg naar, door en van die toon af kan muzikale betekenis hebben.

Hindoestaanse en Carnatische tradities hebben daarnaast verschillende termen en praktijken. Eén korte beschrijving is geen volledige samenvatting van ‘het Indiase systeem’.

Javaanse en Balinese gamelanensembles gebruiken vaak systemen die slendro en pelog heten, met belangrijke verschillen per regio en ensemble.

Instrumenten worden als bij elkaar horende set gebouwd en gestemd. Twee ensembles kunnen meetbaar andere frequenties en intervallen hebben en allebei intern goed samenklinken.

In Balinese muziek kunnen twee instrumenten bewust iets verschillend gestemd zijn, zodat hun samenspel zweving en glans krijgt. Zet je alles om naar pianotoetsen, dan verlies je een deel van dat geluid.

Slendro wordt vaak omschreven als een systeem met vijf tonen en betrekkelijk regelmatige afstanden. Pelog heeft meestal zeven tonen met ongelijke afstanden.

Dat zijn eerste aanknopingspunten. Er bestaat geen universeel gelijkzwevend raster voor alle uitvoeringen en stukken kunnen een selectie van de tonen gebruiken.

Leer het specifieke ensemble, de modus en het repertoire kennen in plaats van één verplaatsbare keyboardformule aan te nemen.

Een piano zet elke toon op een van twaalf vaste toetsen. Flexibele intonatie, een ensemblespecifieke stemming en vloeiende versieringen kan hij niet rechtstreeks nabootsen.

Een piano kan de globale loop van een melodie helpen vinden, zolang je dat als benadering benoemt.

Digitale audio kan wel toonhoogtes tussen pianotoetsen maken. Voor een betrouwbaar voorbeeld heb je daarnaast gegevens over de specifieke stemming én een passende muzikale frasering nodig.

Kies eerst één goed gedocumenteerde traditie en één uitvoering.

Luister naar een grondtoon of drone, belangrijke rusttonen, terugkerende melodische figuren, toonkeuzes per richting en versieringen.

Vergelijk meerdere uitvoeringen door erkende beoefenaars. Verschillen kunnen bij de praktijk horen; ze betekenen niet automatisch dat iemand onzuiver speelt.

Leer namen en begrippen van musici binnen de traditie. Gebruik opnames, notatie en mondelinge demonstraties samen.

Vermeld van wie je een frase of stemming hebt geleerd. Gebruik één toonladder niet als algemene snelkoppeling voor een hele cultuur of regio.

Schrijf je zelf muziek, beschrijf dan de bedoelde stemming en speelwijze concreet in plaats van alleen een vaag stijllabel te geven.