Maqam

In Arabische muziek zegt een maqam meer dan welke tonen je mag gebruiken. Herkenbare melodische frasen, rustpunten, versieringen en overgangen naar verwante maqamat horen erbij. Maqamat is het meervoud. De melodische route door dit materiaal heet sayr.

Een bouwsteen heet jins, meervoud ajnas: een korte groep tonen met eigen intervallen en melodisch gedrag. Een maqam verbindt vaak twee van zulke groepen. Bij Maqam Rast is de onderste jins Rast; een hogere jins opent een ander deel van de melodie. Een jins is dus meer dan de eerste vier of vijf toetsen van een westerse toonladder. Toonsystemen buiten de gelijkzwevende stemming legt uit waarom pianotoetsen sommige intervallen missen.

Nee. Sommige maqamat hebben toonhoogtes tussen de halve tonen van een gewone piano; andere zijn op de piano beter te benaderen. Een halve mol in de notatie wijst op een tussenliggende toon, maar schrijft niet voor dat die in elke uitvoering precies 50 cent lager ligt. Stemming en intonatie leer je binnen een speelpraktijk, niet uit één universeel raster.

Een noot die in een Rast-voorbeeld met C als uitgangspunt als E halfmol wordt genoteerd, ligt tussen Es en E. De piano heeft daar twee vaste buurtoetsen, maar geen van beide raakt die tussentoon helemaal. Daarom kan een ‘maqamtoonladder’ die alleen pianotoetsen noemt beginners op het verkeerde been zetten.

Een majeurtoonladder geeft een herhaalbare reeks toonafstanden. Een maqam beschrijft daarnaast karakteristieke melodische beweging. Twee uitvoeringen kunnen ongeveer dezelfde genoemde tonen gebruiken en toch verschillen in nadruk, frasen of modulatie. Eén keer recht omhoog en omlaag spelen op een keyboard laat die identiteit niet horen.

Verwante Turkse makam-tradities hebben hun eigen theorie en stemafspraken. Beide schrijfwijzen als uitwisselbaar behandelen zou die verschillen verbergen. Deze pagina gaat specifiek over Arabische maqam. Toonsystemen buiten de gelijkzwevende stemming plaatst het naast andere, afzonderlijke tradities zonder er één systeem van te maken.

Luister meerdere keren naar de Rast-taqsim. Zoek eerst de tonica: de toon waar de speler telkens naar terugkeert. Let daarna op waar de melodie tijd doorbrengt voordat ze teruggaat. Luister ten slotte naar de vorm van een terugkerende frase. Die drie vragen helpen meer dan het uit het hoofd leren van een onzekere reeks van zeven pianotonen.