Wat is een toonladder?

Speel vanaf de centrale C alle witte toetsen tot de volgende C: C, D, E, F, G, A, B, C. Je hebt de toonladder van C majeur gespeeld.

Tussen die twee C's heeft een pianoklavier twaalf verschillende toonhoogten, zwarte toetsen meegerekend. Deze toonladder gebruikt er zeven en slaat de andere vijf over. De achtste noot is opnieuw C, een octaaf hoger. Daarom schrijven we de reeks vaak van één noot tot dezelfde noot erboven. Notennamen legt uit waarom de letters dan opnieuw beginnen.

Een melodie heeft zelden alle twaalf tonen nodig. ‘Twinkle, Twinkle, Little Star’ begint in C met C-C-G-G-A-A-G, F-F-E-E-D-D-C: zes van de zeven noten van C majeur, zonder zwarte toets.

Tel tussen opeenvolgende toonladdernoten alle halve stappen, inclusief de zwarte toetsen:

C-D is 2. D-E is 2. E-F is 1. F-G is 2. G-A is 2. A-B is 2. B-C is 1.

Zo krijg je 2 2 1 2 2 2 1. De twee stappen van 1 liggen bij E-F en B-C. Op de piano zit tussen die witte toetsen geen zwarte toets. Speel mee met het luistervoorbeeld en let op die twee korte afstanden.

Dit stappenpatroon maakt een toonladder majeur. Begin vanaf G en je krijgt G-A-B-C-D-E-Fis-G. Vanaf D heb je Fis én Cis nodig. Het patroon blijft gelijk; de beginnoot bepaalt op welke toetsen je uitkomt.

Natuurlijke mineur heeft een ander patroon: 2 1 2 2 1 2 2. Vanaf C geeft dat C-D-Es-F-G-As-Bes-C.

Speel C majeur en daarna C mineur vanaf dezelfde C. Vier noten blijven staan: C, D, F en G. De andere drie zakken een halve toon: E wordt Es, A wordt As en B wordt Bes.

De eerste verandering maakt ook van een C-majeurakkoord een C-mineurakkoord. Op Wat is een akkoord? zakt E naar Es en verandert het akkoordtype. In de toonladder gebeurt hetzelfde met de derde noot; twee andere noten zakken mee.

De mineurtoonladders bespreekt ook harmonische en melodische mineur, waarin sommige tonen weer verhoogd worden.

Begin het mineurpatroon op A: A-B-C-D-E-F-G-A. Ook dat zijn alleen witte toetsen. A mineur en C majeur hebben dus precies dezelfde zeven notennamen.

Speel eerst van C tot C en daarna van A tot A. Je drukt dezelfde zeven toetsen in, maar het eindpunt verandert. Muzikanten noemen de toon die als rustpunt werkt de tonica, of simpelweg ‘thuis’.

De notenlijst alleen vertelt nog niet welke toonsoort je hoort. Melodie, bas en akkoorden kunnen met dezelfde noten C of A als centrum vestigen. Wat is een toonsoort? gaat hierop verder; met Vind de tonica oefen je het horen ervan.

Nee. Laat uit C majeur F en B weg, de twee noten die een halve stap van hun buurtoon liggen. Je houdt C-D-E-G-A over: majeurpentatoniek, met vijf noten en zonder aangrenzende halve stappen.

De vijf zwarte pianotoetsen vormen ook een pentatonische reeks. Speel ze in een zelfgekozen volgorde. Er liggen geen twee een halve stap uit elkaar, dus je hoort niet de nauwe wrijving die E en F tegelijk kunnen geven.

Vier reeksen vanaf C naast elkaar:

Tel je ook de afstand naar het volgende octaaf mee, dan is de som bij elke reeks twaalf halve tonen. Pentatoniek en bluestoonladders bouwen voort op vijf noten. De modi verplaatsen het beginpunt binnen het majeurpatroon.

Neem C majeur en stapel vanaf C om en om een toonladdernoot: C-E-G. Dat is C majeur. Begin op D en je krijgt D-F-A: D mineur.

Doe dit vanaf elk van de zeven noten en je krijgt zeven akkoorden:

C, Dm, Em, F, G, Am, Bdim

Alle noten in deze akkoorden komen uit C majeur. Zo kunnen melodie en harmonie dezelfde notenvoorraad delen. Een echt lied kan daarnaast bewust chromatische tonen gebruiken. Diatonische akkoorden laat de reeks voor andere toonsoorten zien.

Begin op F en ga zes keer een reine kwint, zeven halve tonen, omhoog: F, C, G, D, A, E, B. Zet die zeven noten vanaf C in toonhoogtevolgorde en je krijgt C majeur.

Nog een kwint brengt je bij Fis. Laat de eerste F weg en de zeven noten vormen G majeur. Eén toon komt erbij en één valt weg. Daarom delen twee naburige toonsoorten in de kwintencirkel zes van hun zeven noten.

Na het octaaf is de reine kwint een van de eenvoudigste frequentieverhoudingen: 3 tot 2. De boventoonreeks laat zien waar die verhouding vandaan komt.