Wat is een melodie?

Speel de acht noten uit het luisterblok: E, E, F, G, G, F, E, D. Dat is het begin van Ode to Joy, het thema uit het laatste deel van Beethovens Negende symfonie.

Er klinkt steeds maar één noot tegelijk. Toch hoor je één doorlopende lijn: van E omhoog naar G en daarna terug, voorbij E naar D. Dat is de melodie. Er kunnen akkoorden onder liggen, maar de melodie zelf blijft één lijn. Het is wat je nog herkent als iemand het fluit.

Uit toonhoogte en ritme. Toonhoogte bepaalt wélke noten je speelt; ritme bepaalt wanneer ze beginnen en hoe lang ze duren.

Speel de acht noten achterstevoren: D, E, F, G, G, F, E, E. Alle noten zijn er nog, maar het is een andere melodie. Alleen het ritme veranderen werkt net zo sterk. In maat vier van Ode to Joy duurt E anderhalve tel, dan klinkt D een halve tel en daarna D twee tellen. Maak er drie gelijke tellen van en de aarzeling aan het einde verdwijnt. Nootwaarden en rusten legt zulke lengtes uit.

Van noot naar noot kun je stappen of springen. Een stap gaat naar de volgende noot van de toonladder, één of twee halve tonen verder. Bij een sprong sla je minstens één toonladdernoot over.

Ode to Joy begint zonder sprong: herhaal, twee stappen omhoog, herhaal en drie stappen omlaag. Twinkle, Twinkle, Little Star springt na twee C’s meteen naar G, zeven halve tonen hoger. Daarna gaat de melodie nog een stap omhoog naar A en loopt vervolgens stap voor stap terug naar C. Omdat veel melodieën vooral stappen gebruiken, valt een sprong op.

Vaak komen ze uit één toonladder. Beide frasen van Ode to Joy gebruiken alleen C, D, E, F en G: witte toetsen uit C majeur.

Een melodie mag best even buiten die toonladder komen. Blijft ze er grotendeels in, dan past ze vaak bij akkoorden die uit dezelfde zeven tonen zijn opgebouwd. De majeurtoonladder toont die noten; Melodie en harmonie laat zien wat een melodienoot boven een akkoord doet.

Een melodie bestaat uit frases: stukjes die je ongeveer in één adem kunt zingen. Ode to Joy heeft twee frasen van vier maten met hetzelfde begin:

Alleen de laatste maat verschilt. De eerste frase stopt op D en voelt nog open. De tweede eindigt op C, de thuistoon in C majeur, en voelt afgerond. Zo’n open frase gevolgd door een afsluitende hoor je vaak. Motieven en frasering gaat dieper in op de opbouw.

Meerdere frases vormen een sectie: couplet, refrein of bridge. De volgorde van die secties is de vorm van het lied.

Een poplied kan bijvoorbeeld couplet-refrein-couplet-refrein-bridge-refrein volgen. Het refrein draagt vaak de melodie die je onthoudt en komt meestal herkenbaar terug. Bij Liedvormen zie je verschillende patronen naast elkaar.