Prime

Laat twee bronnen tegelijk de middelste C spelen. Beide klinken op C4: hun onderlinge interval is een prime. Een stem en een viool kunnen dus dezelfde toonhoogte hebben, terwijl hun klankkleur, aanzet en volume verschillen.

Eén instrument dat één noot speelt, noem je meestal geen interval. Prime is vooral nuttig om de verhouding tussen twee stemmen, partijen of oscillatoren te benoemen.

Bij intervalnummers tel je de geschreven letterposities, inclusief het begin en einde. C-C gebruikt één letterpositie: een prime. De afstand in halve tonen is nul, omdat de tweede toonhoogte niet verandert.

Nummer en afstand beantwoorden dus verschillende vragen, net als bij C-E: een terts van vier halve tonen. Voluit heet de prime een reine prime. Ze hoort bij dezelfde intervalfamilie als de reine kwart, kwint en het octaaf.

Een frequentieverhouding vergelijkt trillingssnelheden. Twee bronnen van 440 hertz geven 440:440, vereenvoudigd 1:1. Hun golven herhalen allebei 440 keer per seconde.

Vallen de golftoppen samen, dan versterken de bronnen elkaar. Een verschil in fase kan volume en klankkleur veranderen, terwijl beide nog steeds A spelen. Echte stemmen en instrumenten hebben zelden precies gelijke golfvormen: ademhaling, strijkbeweging en kleine verschillen in stemming houden de samenklank levend.

Zet de ene bron op 440 hertz en de andere op 441. Hun golftoppen schuiven ten opzichte van elkaar: je hoort ongeveer één zweving per seconde. Bij 443 hertz zijn het er ongeveer drie per seconde. De toon kan nog als A voelen, maar pulseert sneller.

Muzikanten luisteren tijdens het stemmen naar zulke zwevingen. Trager betekent meestal dat de frequenties dichter bij elkaar liggen. Bij een grotere afwijking hoor je een bredere ontstemde klank of zelfs twee afzonderlijke toonhoogtes.

Zingen meerdere mensen dezelfde melodie op dezelfde toonhoogte, dan zingen ze eenstemmig of in prime. De noten en het ritme zijn gelijk, maar iedere stem heeft een eigen klank. Kleine natuurlijke verschillen kunnen een groep voller laten klinken dan één zanger.

Ook instrumentgroepen kunnen één lijn samen spelen: violen een melodie, gitaren een riff of blazers een thema. Balans en articulatie bepalen of je één geheel of losse partijen hoort.

C4 met C4 is een prime in hetzelfde register, verhouding 1:1. C4 met C5 gebruikt dezelfde toonklasse in een ander register: een octaaf met verhouding 2:1.

Beide kunnen sterk mengen en dezelfde letternaam dragen. Bij het octaaf hoor je nog een hoge en lage toon; bij een zuivere prime is er geen verschil in toonhoogte.

C-Cis herhaalt de letter C en heet in notatie een overmatige prime. De afstand is één halve toon. C-Des gebruikt twee letternamen en heet een kleine secunde, ook al zijn Cis en Des op de gelijkzwevende piano dezelfde toets.

Bij een overmatige prime verander je één trap van de toonladder; bij een kleine secunde beweeg je naar de volgende letternaam. Dat onderscheid helpt bij notatie en stemvoering.

Neem een gitaar- of zangpartij twee keer op en speel beide opnamen samen. Kleine verschillen in timing, stemming en klank maken het geluid breder.

Een chorus-effect bootst dit na: het maakt een kopie, vertraagt die een beetje en laat de toonhoogte bewegen. Die kopie zweeft rond de prime in plaats van exact 1:1 te blijven. Synthesizers stemmen om dezelfde reden twee oscillatoren een paar cent uiteen. Een exacte prime klinkt strak; een kleine afwijking voller. Te veel ontstemming kan de toon of het akkoord veranderen.

Twee ideale golven met dezelfde frequentie kunnen elkaar versterken of uitdoven, afhankelijk van hun fase. Vallen toppen en dalen samen, dan neemt de amplitude toe. Valt de top van de ene op het dal van de andere, dan kan het geluid deels of helemaal wegvallen.

Bij akoestische instrumenten veranderen boventonen en fases voortdurend, zodat volledige uitdoving ongewoon is. Bij opname en synthese is het effect van gedupliceerde signalen duidelijker. Het is een kwestie van timing tussen golfvormen, geen nieuw interval.