De geschiedenis van jazz

Door Remi Erskine8 september 2026bijgewerkt op 13 september 2026

Rond 1900 kwamen in New Orleans brassbands, ragtime, blues en kerkmuziek bij elkaar. Uit die ontmoeting groeide jazz. Eerst was het muziek om op te dansen; een eeuw later werd ze aan conservatoria over de hele wereld onderwezen. Wat veranderde er onderweg in ritme, samenspel en akkoorden, en waarom juist op dat moment?

1900 tot nu
8 periodes
geen enkele uitvinder

Waar hoor je dit?

Jazz
Muziekgeschiedenis
Improvisatie

Speel de ii V Iii7 - V7 - Imaj7

Waar komt jazz vandaan?

Rond 1900 kwamen in New Orleans vier muzikale tradities samen:

Brassbands. Na de Amerikaanse Burgeroorlog waren legerinstrumenten goedkoop te krijgen. Kornetten, klarinetten, trombones en drums werden de bezetting van vroege jazzbands.
Ragtime. Pianomuziek op papier, met links een strakke mars en rechts ritmes die tegen de tel in gaan. Van Scott Joplins Maple Leaf Rag uit 1899 werden enorme aantallen bladmuziek verkocht.
Blues. Glijdende tonen, blue notes, vraag en antwoord en het schema van twaalf maten. W.C. Handy publiceerde Memphis Blues in 1912.
Kerk- en werkliederen. Spirituals, gospel en de gezongen kreten op het land brachten samenspel en improvisatie mee: een melodie was iets waarmee je iets kon dóén.

In New Orleans bestonden deze tradities naast elkaar. Op Congo Square mochten tot slaaf gemaakte mensen trommelen en dansen. Vanaf 1817 was dat wettelijk gereguleerd; in veel andere zuidelijke gebieden was het verboden. Daardoor bleven West-Afrikaanse ritmes er hoorbaar. Er woonde ook een Creoolse gemeenschap, waarvan veel musici klassiek waren opgeleid. Toen de rassenscheiding rond 1896 verscherpte, gingen musici die van blad speelden samen optreden met musici die vooral op hun gehoor speelden. Die ontmoeting hielp jazz vormgeven.

Waarom verliet jazz New Orleans?

Een bekend verhaal zegt dat de marine in november 1917 de wijk Storyville sloot. Musici zouden daardoor hun werk verliezen en met rivierboten naar het noorden vertrekken. Het klinkt aannemelijk, maar verklaart de verspreiding van jazz niet.

Musici trokken al vanaf ongeveer 1907 rond. Het Original Creole Orchestra vertrok in 1912 en de band van Tom Brown speelde in 1915 in Chicago.
De meesten werkten niet in de bordelen. Ze speelden in danszalen, parken en optochten, en die verdwenen niet.
De Grote Migratie was doorslaggevend. Tussen 1916 en 1970 verlieten ongeveer zes miljoen zwarte Amerikanen het zuiden van de VS. Musici volgden hun publiek naar onder meer de South Side van Chicago, waar de danszalen en het werk waren.

Chicago en de opkomst van de solist

King Oliver nam in 1923 platen op met zijn Creole Jazz Band. Een jonge Louis Armstrong speelde tweede kornet. Het zijn de eerste goed gedocumenteerde opnames van een zwarte band uit New Orleans.

Bij Armstrong hoor je een omslag. Op de Hot Five- en Hot Seven-opnames uit 1925 tot 1928 maken drie blazers die tegelijk improviseren steeds vaker plaats voor één solist die een muzikaal verhaal opbouwt. Sindsdien staat de solo centraal in veel jazz. Armstrong gaf ook swing een duidelijke vorm: achtste noten losjes achter de tel, in samenspel met de beat.

In New York loste arrangeur Don Redman voor de band van Fletcher Henderson een ander probleem op: hoe geef je een groot orkest overzicht? Hij liet de saxofoons, trompetten en trombones elk als groep spelen en de groepen op elkaar antwoorden. Dat werd het model voor de bigband.

Het swingtijdperk: jazz was populaire muziek

Van ongeveer 1935 tot 1945 was jazz de populaire muziek van de Verenigde Staten. Mensen gingen erop dansen, hoorden de bands op de radio en kochten hun platen. Vier praktische omstandigheden bepaalden hoe die muziek klonk:

Er werd op gedanst. De danszaal was belangrijker dan de concertzaal. Het tempo, de vorm en de lengte moesten voor dansers werken.
Radio maakte sterren van bands. Een live-uitzending uit een hotel of danszaal kon op één avond het hele land bereiken.
Op een 78-toerenplaat paste ongeveer drie minuten per kant. Daarom duurden veel swingnummers drie minuten en bleven solo’s kort.
Rassenscheiding bepaalde het werk. Zwarte bands verdienden minder en kregen moeilijkere tournees. Ze maakten daarom vaak arrangementen rond korte herhaalde riffs die weinig repetitie vroegen. De band van Count Basie laat horen hoe goed dat kon werken.

Waarom vielen de bigbands uiteen?

Rond 1946 hielden veel grote orkesten kort na elkaar op. Er speelde meer dan één oorzaak:

De oorlog. Musici moesten het leger in, benzine en rubber waren op rantsoen en zalen kregen te maken met een avondklok.
De opnamestop. Vanaf 1 augustus 1942 verbood de muzikantenvakbond instrumentale opnames. Zangers vielen niet onder die bond. Twee jaar lang kwamen er dus wel zangplaten uit, maar nauwelijks nieuwe bandplaten. De aandacht verschoof van de bandleider naar de zanger.
Belasting op dansen. Vanaf 1944 betaalden zalen waar gedanst werd een heffing. Voor kleine groepen met instrumentale muziek waarop niet gedanst werd, gold die niet.
De kosten. Zestien musici inhuren was veel duurder dan vijf.

Samen maakten deze veranderingen het voor bigbands moeilijk om te blijven bestaan.

Bebop

Vanaf ongeveer 1940 kwamen musici na hun werk in de bigbands samen in Minton’s Playhouse in Harlem. Onder hen waren Charlie Parker, Dizzy Gillespie, Thelonious Monk, Kenny Clarke en Charlie Christian. Ze probeerden iets anders:

Tempo en frasering. Sneller spelen, lange lijnen van achtste noten en accenten op onverwachte plekken.
Harmonie. Meer akkoordwisselingen per maat, extra ii-V-bewegingen, tritonussubstituties en nonen, undecimen en tredecimen in de melodie.
De ritmesectie. Kenny Clarke liet de doorlopende puls horen op de ridebekken. Daardoor kon de basdrum losse accenten geven, terwijl de contrabas de vier tellen per maat droeg.
Contrafacts. Nieuwe melodieën op de akkoorden van bestaande nummers. Ko-Ko gebruikt het schema van Cherokee, Ornithology dat van How High the Moon. Een akkoordenschema heeft geen auteursrecht; een melodie wel.

Bebop was ook een uitspraak over wat jazz mocht zijn. Deze musici wilden niet alleen dansers vermaken, maar muziek maken om aandachtig naar te luisteren. Commercieel was dat lastig: je danst er minder makkelijk op. Binnen tien jaar was jazz niet langer dé populaire muziek.

Cool jazz, hardbop en modale jazz

Toen bebop tegen 1949 een herkenbare stijl was geworden, gingen musici verschillende kanten op.

Cool jazz koos vaak voor een rustiger tempo, minder vibrato en meer uitgeschreven partijen. Miles Davis nam in 1949 en 1950 met een nonet de opnames op die later Birth of the Cool werden. Dave Brubecks Time Out uit 1959 werd de eerste jazzplaat waarvan een miljoen exemplaren werden verkocht.
Hardbop ging vanaf ongeveer 1954 juist harder klinken, met meer blues, gospelakkoorden en een duidelijke backbeat. Art Blakey en de Jazz Messengers werden veertig jaar lang een leerschool voor jonge spelers. Luister bijvoorbeeld naar Moanin’ uit 1958.
Modale jazz gaf solisten meer ruimte door minder vaak van akkoord te wisselen. Op Kind of Blue, opgenomen in twee sessies in 1959, gebruikt So What over 32 maten maar twee akkoorden: zestien maten in D dorisch, acht maten een halve toon hoger en ten slotte nog acht maten in D dorisch. De ruimte is het idee. Lees ook over modale harmonie en modi.

Freejazz en fusion

Toen het kwartet van Ornette Coleman in 1959 in de Five Spot in New York speelde, zat er geen pianist bij. Daardoor hoefde de solist geen vast akkoordenschema te volgen. Er bleef een thema en een puls, maar de spelers konden samen bepalen waar de harmonie heen ging. Die vrijheid sloot aan bij de burgerrechtenbeweging. Musici legden die verbinding zelf, van Max Roachs We Insist! Freedom Now Suite uit 1960 tot John Coltranes Alabama, geschreven na de bomaanslag op een kerk in Birmingham in 1963.

Freejazz verkocht weinig en veel musici gingen naar Europa. Fusion sloeg juist een brug naar het publiek van rock en soul. Miles Davis nam Bitches Brew op in augustus 1969 met een grote elektrische band en rockritmes. Producer Teo Macero monteerde het album uit uren studiotape, een werkwijze uit de rockproductie. Lees ook De geschiedenis van elektronische muziek. Weather Report, het Mahavishnu Orchestra en Herbie Hancocks Head Hunters groeiden uit die muzikale kring.

Jazz vandaag

Na het verdwijnen van de meeste bigbands waren er minder podia waarop jonge spelers het vak konden leren. Muziekscholen en conservatoria namen een deel van die rol over. Dat zorgde voor een wereldwijd netwerk en technisch sterke musici. Het bracht ook een nadeel mee: het repertoire werd smaller en toegang hing vaker af van collegegeld.

Tegelijk vervaagde de grens met andere stijlen. Robert Glasper bracht Black Radio uit in 2012. Op Kendrick Lamars To Pimp a Butterfly uit 2015 speelden onder anderen Glasper, Kamasi Washington en Thundercat. In Londen groeide rond het jongerenprogramma Tomorrow’s Warriors een nieuwe scene met Shabaka Hutchings, Nubya Garcia en Ezra Collective. Die laatste groep won in 2023 de Mercury Prize. Hun publiek staat en danst weer, iets wat jazz lang niet had meegemaakt.

Veelgestelde vragen

Wanneer begon jazz?: Er is geen precieze datum. Verschillende muzikale tradities kwamen rond 1900 in New Orleans samen. De eerste jazzplaat werd op 26 februari 1917 opgenomen.
Wie vond jazz uit?: Niemand alleen. Kornettist Buddy Bolden, actief van ongeveer 1895 tot 1907, werd door tijdgenoten genoemd als iemand met een nieuwe speelstijl. Er is geen opname van hem bewaard.
Wat is het verschil tussen swing en bebop?: Swing was dansmuziek voor een grote band, meestal in een gematigd tempo en met korte solo’s. Bebop werd vooral gespeeld door vier of vijf musici, vaak sneller en met meer akkoorden per maat.
Waarom is *Kind of Blue* zo beroemd?: Het is de bestverkochte jazzplaat ooit. Het album liet ook horen hoeveel een solist met maar twee akkoorden kan doen.
Moet je noten kunnen lezen om jazz te spelen?: Nee. Veel grote musici speelden op hun gehoor. Noten lezen helpt wanneer je van een schema speelt; begin daarnaast vooral met de harmonie.
Waar begin ik met luisteren?: Neem uit elke periode een opname: de Hot Five, een nummer van Basie of Ellington, Ko-Ko van Parker, Kind of Blue, Bitches Brew en iets uit de huidige Londense scene.

Wat verbindt al die stijlen?

Elke nieuwe jazzstijl bood een antwoord op iets concreets. Het schrijven voor blazersgroepen liet een bigband soepel klinken. Bebop gaf musici een andere weg toen de grote orkesten minder werk hadden. Modale jazz maakte ruimte waar bebop veel akkoordwisselingen had. Fusion zocht contact met een nieuw publiek. Ook de techniek telde mee: op een 78-toerenplaat moest een solo kort blijven; op een lp kon hij langer duren. Vraag bij een stijl dus niet alleen hoe hij klinkt, maar ook welk probleem de musici ermee oplosten.

Verder ontdekken

Meer artikelen

Alle 7 artikelen