De geschiedenis van de blues

Er is geen dag waarop de blues ineens ontstond en niemand vond hem alleen uit. Zwarte musici in het zuiden van de VS putten uit werkliederen, spirituals, dansmuziek en plaatselijke tradities. Ze zongen over het dagelijks leven en moeilijke omstandigheden, soms recht voor zijn raap, soms grappig of bitter. Een zanger kon een noot uitrekken, vóór de tel beginnen of een woord vasthouden terwijl de begeleiding al verderging.

Luister eens naar vraag en antwoord. De zanger brengt een korte gedachte, waarna een gitaar, tweede stem of hele band reageert. In een AAB-tekst klinkt de eerste regel twee keer, vaak met een kleine verandering, en maakt de derde regel de gedachte af. Niet elk bluesnummer doet dat precies zo. Bij Soleren over de blues kun je zelf een muzikaal antwoord proberen.

Een veelgebruikte bluesronde duurt twaalf maten. Hoor daarin drie groepen van vier maten in plaats van één lange reeks akkoordsymbolen:

In C zijn die akkoorden C7, F7 en G7. Tel vier tellen per maat terwijl het voorbeeld speelt. Als F7 inzet, hoor je dezelfde vraag ineens met een ander antwoord. Het complete schema en variaties staan bij De twaalfmatenblues.

Twaalf maten waren een handige gezamenlijke routekaart. De zanger kon de tekst veranderen, de gitarist de open plekken vullen en de band wist wanneer de volgende wending kwam. Er bestaan ook bluesnummers van acht of zestien maten en vrijere vormen. Twaalf maten zijn dus een veelgebruikte vorm, geen voorwaarde om iets blues te noemen.

De eerste bluesplaten die in de jaren twintig veel werden verkocht, hadden vaak zwarte zangeressen met theater- of vaudevillebands. Het bekende beeld van één man met een gitaar is dus maar een deel van het vroege verhaal. Crazy Blues van Mamie Smith liet platenmaatschappijen in 1920 zien dat er een groot publiek was voor muziek van zwarte artiesten. Daarna werden Bessie Smith en Ma Rainey bekende stemmen op plaat.

Een plaat legde één uitvoering vast. Mensen die nooit bij een optreden waren geweest, konden de frasering van een zanger opnieuw horen. Platenmaatschappijen verspreidden die klank door het hele land. Tegelijk bleef de muziek veelzijdig: een theaterband en een solistische gitarist konden allebei blues spelen, zonder hetzelfde tempo of dezelfde bezetting te gebruiken.

Tijdens de Grote Migratie verhuisden zwarte musici en hun publiek van het zuiden naar noordelijke steden zoals Chicago. Dat maakte niet van de ene op de andere dag een nieuw genre. Wel veranderden de zalen, het werk en de apparatuur. In een luidruchtige club kon een versterkte gitaar of mondharmonica de zanger antwoorden zonder weg te vallen achter drums en geroezemoes. Kleine elektrische bands maakten dat samenspel krachtiger.

Vergelijk eens een opname met alleen zang en gitaar met een elektrische band uit Chicago. Zet het verschil in opnamekwaliteit even opzij. Wie antwoordt er na elke gezongen zin? Eerst misschien een kort gitaarloopje; later een versterkte riff die de hele band ondersteunt. De akkoorden kunnen bijna gelijk blijven terwijl het antwoord veel zwaarder klinkt.

Jumpblues en rhythm-and-blues zetten sterkere dansritmes en grotere bands rond bekende bluesgewoonten. Rock-’n-roll nam gitaarklanken, zangfrasering en akkoordvormen over. Jazzmusici gebruikten bluesschema’s om op te improviseren. Ook een latere rockband kan een ronde van twaalf maten hard spelen en nog altijd hetzelfde gesprek voeren: de stem zegt iets, het instrument praat terug.

Die invloed hoor je het best als je op een handeling let, niet op een stamboom. Luister naar een gebogen noot die tegen een vast akkoord schuurt, een zanger die het einde van een zin uitstelt of een gitarist die de stilte na een regel vult. De stijlgids over blues legt zulke keuzes uit; De geschiedenis van jazz volgt een verwante traditie.

1. Zoek een vroege bluesopname met een zangeres en band. Wijs telkens het moment aan waarop de instrumenten haar antwoorden.
2. Luister naar blues met alleen zang en gitaar. Antwoordt de gitaar elke keer in hetzelfde ritme?
3. Speel een elektrische bluesopname uit Chicago. Volg twaalf maten lang de bas en drums en let daarna op wat het versterkte melodie-instrument tussen de zangregels doet.

Houd de opnames zelf als uitgangspunt. Het doel is te horen hoe bezetting en frasering veranderen, niet om één periode ‘echter’ te noemen.

De podia, opnames en instrumenten veranderden. Het belangrijkste bleef klein en hoorbaar: een muzikale zin laat ruimte voor een antwoord. Dat antwoord maakt nieuwsgierig naar wat er daarna komt.