De geschiedenis van popmuziek

De oudste laag in dit verhaal is een manier van samen muziek maken. Bij de ring shout, al in 1819 beschreven en geworteld in West- en Centraal-Afrikaanse gebruiken, lopen mensen tegen de klok in een kring. Ze klappen, schuifelen en zingen. Je hoort er al vraag en antwoord, ritmes die over elkaar lopen, blue notes en krachtig zingen waarbij ook een roep expressie is.

Vanaf ongeveer 1885 verkochten muziekuitgeverijen rond West 28th Street in Manhattan geen opnames maar bladmuziek. Dat veranderde de manier waarop een lied werd gemaakt en verkocht.

De bladmuziekmarkt veranderde, maar de scheiding tussen schrijver en zanger bleef bestaan. Je ziet haar terug bij de Brill Building in de jaren zestig, bij Motown vanaf 1959, in Zweedse hitstudio’s in de jaren negentig en in hedendaagse schrijfsessies.

Crazy Blues van Mamie Smith verkocht in de eerste maand van 1920 75.000 exemplaren. De platenindustrie ontdekte daarmee een zwart koperspubliek dat ze lang had genegeerd. In plaats van iedereen dezelfde catalogus aan te bieden, deelde ze de markt op. Okeh introduceerde in 1922 de term race records voor platen van zwarte artiesten, verkocht aan zwarte kopers. Voor witte musici uit het zuiden gebruikte de industrie hillbilly. Twee catalogi kregen elk hun eigen distributie en reclame.

Muzikaal was die scheiding kunstmatig. Zwarte en witte musici in het zuiden kenden elkaars repertoire en deelden liedjes en podia. Maar de indeling van de labels werkte terug op de muziek: artiesten werden aangespoord te klinken als hun verkoopcategorie. In juni 1949 gaf Billboard de hitlijst de naam Rhythm & Blues, nadat journalist Jerry Wexler had gewezen op de racistische lading van race records.

Bij rock-’n-roll bleek de scheiding tussen de twee platenmarkten commercieel niet vol te houden. Drie media hielpen daarbij:

Eén ‘eerste rockplaat’ bestaat niet. Rocket 88 uit 1951 wordt vaak genoemd, maar gebruikt een shuffleritme in plaats van rechte achtsten. Platen uit de jaren veertig komen evengoed in aanmerking. Namen voor genres ontstaan meestal achteraf, wanneer critici en verkopers een categorie nodig hebben.

Op 9 februari 1964 traden The Beatles op in The Ed Sullivan Show. Op 4 april bezetten ze de hele top vijf van de Hot 100. Opmerkelijk is de omweg die de muziek had gemaakt: Britse tieners leerden Amerikaanse rhythm-and-blues kennen via importplaten, buiten de Amerikaanse indeling van ‘witte’ en ‘zwarte’ muziek. Ze speelden die muziek op hun eigen manier en maakten zo een nieuwe stijl. Twee gevolgen bleven hangen. Een band die zelf liedjes schreef doorbrak de oude verdeling tussen schrijver en uitvoerder. Ook de verkoop van albums groeide. Lees meer over rock en folk.

Soul verbindt de zangstijl van gospel met wereldlijke onderwerpen en een rhythm-and-bluesband. Berry Gordy richtte Tamla Records op 12 januari 1959 met 800 dollar die hij van een gezamenlijke familiekas leende. Op 14 april 1960 werd het bedrijf Motown. Gordy had aan de lopende band bij Ford gewerkt en organiseerde zijn label bijna net zo: een vaste begeleidingsband, schrijfteams en een studio die soms 22 uur per dag draaide. Tussen 1960 en 1969 haalden 79 Motown-nummers de top tien.

Stax in Memphis werkte anders. De vaste band speelde losser en gemengd, met zwarte en witte musici. De opnames klonken meer alsof de band live samen speelde. Lees ook over soul en R&B.

Tot halverwege de jaren zestig was een album vaak een paar hits met extra nummers eromheen. Meersporenopname veranderde dat. Je kon laag voor laag opnemen en in de studio klanken combineren die een band niet tegelijk op het podium kon maken. Eén kant van een lp bood ongeveer twintig minuten; samen had je zo’n veertig minuten om een groter verhaal op te bouwen.

Albums leverden platenlabels ook meer op. Daardoor kregen musici vaker tijd in de studio. Het conceptalbum, de hoes als kunstwerk en de serieuze albumrecensie kwamen uit die ontwikkeling voort.

Disco groeide uit soul en funk. De vorm kwam voort uit de plek waarvoor de muziek werd gemaakt: de dansvloer, waar een dj de hele avond platen op elkaar liet aansluiten. De twaalfinchsingle uit de jaren zeventig gaf ruimte voor lange versies met een harder en voller geluid. De dj kon een nummer opnieuw vormgeven; de remix werd een eigen werkwijze. Vanuit disco loopt die lijn door naar house en techno. Lees ook over funk en disco.

Punk reageerde in dezelfde jaren op de gevestigde muziekindustrie, maar koos juist voor korte nummers, weinig akkoorden en kleine labels. Bands persten en verspreidden hun platen zelf. Dat maakte het makkelijker je muziek uit te brengen zonder groot platencontract. Disco en punk ontstonden tegelijk: muziekgeschiedenis verloopt zelden als een nette estafette.

Op 11 augustus 1973 organiseerden Clive Campbell, bekend als DJ Kool Herc, en zijn zus Cindy een feest op 1520 Sedgwick Avenue in de Bronx. Die datum wordt vaak de ‘geboorte van hiphop’ genoemd, al was de cultuur niet op één dag ontstaan. Herc merkte dat dansers losgingen op de break: het korte stuk waarin de zang wegvalt en vooral het ritme overblijft. Met twee draaitafels en twee exemplaren van dezelfde plaat kon hij dat stuk blijven herhalen. Een bestaande opname werd materiaal voor iets nieuws.

Rapper’s Delight verscheen op 16 september 1979, met de baslijn van Chics Good Times en teksten die grotendeels van Grandmaster Caz kwamen. Meteen kwamen twee vragen naar voren die nog altijd bij hiphop horen: van wie is een geluid en wie is de maker als je bestaand materiaal opnieuw gebruikt? Lees ook over sampling.

MTV begon op 1 augustus 1981. Binnen enkele jaren werd een videoclip bijna noodzakelijk om bekend te worden. Dat had gevolgen voor de muziek: een nummer moest ook beelden kunnen dragen, op televisieluidsprekers goed klinken en een refrein hebben op een moment dat in een clip werkte.

Spotify begon op 7 oktober 2008 in Zweden. In 2024 kwam 84 procent van de Amerikaanse omzet uit opgenomen muziek van streaming: 14,9 van de 17,7 miljard dollar. Vinyl was dat jaar goed voor 1,4 miljard. Wat betekent zo’n verkoopvorm voor een song?

Een nieuw medium brengt grenzen en beloningen mee. Musici passen hun werk daarop aan, totdat die vorm vanzelfsprekend klinkt. Bladmuziek maakte een vorm van 32 maten populair. De 78-toerenplaat gaf songs vaak drie minuten. De lp bood ruimte voor een album als geheel. Dj’s maakten van bestaande platen nieuw materiaal. Streaming geeft de eerste dertig seconden extra gewicht. Wat voor ons als de ‘normale’ vorm van een lied klinkt, is dus vaak het resultaat van een ouder formaat.